Wiek XVI znany jest jako złoty okres kultury polskiej. Był to również czas szczytowej potęgi państwa polsko-litewskiego.

Po zawarciu Unii Lubelskiej w 1569r. Rzeczpospolita mająca powierzchnię prawie jednego miliona kilometrów kwadratowych i ponad dziesięć milionów ludności była drugim po Rosji krajem europejskim pod względem obszaru. W jej skład wchodziły poza ziemiami etnicznie polskimi również terytoria dzisiejszej Ukrainy, Białorusi, Litwy, Łotwy a nawet pewna część zachodniej Rosji.

Warto zaznaczyć, że do rozbiorów Polacy stanowili mniejszość ludności Rzeczpospolitej. Zdecydowaną większość reprezentowali Rusini (Ukraińcy), Litwini, Niemcy, Żydzi, Ormianie i inne narodowości. Można więc pokusić się o stwierdzenie, że pierwowzór dzisiejszej Unii Europejskiej istniał kilkaset lat temu we wschodniej części kontynentu.

W kolejnych artykułach tego cyklu spróbuję opisać jak wyglądała pierwsza Rzeczpospolita na tle innych krajów oraz co spowodowało kryzys i upadek państwa, które przez ponad trzysta lat uważane było za jedno z największych mocarstw na kontynencie europejskim.

Dla nowożytnych dziejów Polski decydujące znaczenie miała unia z Litwą, której początki przypadają na koniec XIV wieku. W tym czasie Wielkie Księstwo Litewskie panowało nad olbrzymimi obszarami wschodniej Europy zamieszkanymi w większości przez ludność słowiańską. W jego granicach znajdował się między innymi Kijów, Smoleńsk oraz Połock. Warto dodać, że wschodnie rubieże Wielkiego Księstwa przebiegały zaledwie 150 km od Moskwy.

Oficjalnym językiem państwa był język ruski (zwany również starobiałoruskim). Chociaż duża część mieszkańców kraju wyznawała prawosławie to warstwy rządzące wraz z ludnością etnicznej Litwy były ciągle pogańskie.

W 1382 r. zmarł król Ludwik Andegaweński, władca Polski i Węgier. Na mocy wcześniejszych umów jedna z jego córek, Jadwiga została koronowana na królową Polski. Trzy lata później w Krewie na Białorusi podpisano umowę zgodnie z którą panujący na Litwie, książę Jogaiła (Jagiełło) miał poślubić Jadwigę i zostać królem Polski. W zamian za to Litwini zgodzili się przyjąć chrzest i podjąć wspólne działania przeciwko Zakonowi Krzyżackiemu, który stanowił zagrożenie dla obu krajów. Nie była to jeszcze unia realna. Przez następne 180 lat Polska i Litwa połączone były osobą panującego i prowadziły wspólną politykę.

Małżeństwo z Jagiełłą, który na chrzcie przyjął imię Władysława, było dla 12-letniej, wykształconej i inteligentnej Jadwigi decyzją niezwykle trudną. Kazano jej porzucić narzeczonego, księcia Wilhelma Habsburga i poślubić starszego o 22 lata od niej „barbarzyńcę”. Mając jednak na uwadze dobro Królestwa i Kościoła wyraziła zgodę. Przedwczesna śmierć królowej nastąpiła w r. 1399.

Jadwiga przeznaczyła cały osobisty majątek na odnowienie Akademii Krakowskiej – Uniwersytetu Jaglellońskiego. W 1997r. papież Jan Paweł II ogłosił Jadwigę świętą Kościoła Rzymskokatolickiego.

Pierwszym, niezwykle ważnym efektem przymierza polsko-litewskiego było historyczne zwycięstwo nad wojskami krzyżackimi w bitwie pod Grunwaldem w r. 1410. Zgodnie z opinią historyków było to zwycięstwo niewykorzystane. Agresja Zakonu w rejonie południowych wybrzeży Bałtyku została jednak na zawsze powstrzymana. Związek Polski z Litwą potwierdzono na zjeździe szlachty obu krajów w Horodle na Wołyniu. Panowie polscy i litewscy zostali zrównani w swych prawach tworząc w pewnym sensie jeden stan. Odtąd decyzje dotyczące Korony oraz Wielkiego Księstwa miały być podejmowane wspólnie.

Jagiełło był najdłużej panującym władcą Polski. Zasiadał na tronie przez 48 lat. Po śmierci króla w r. 1434 koronę odziedziczył jego syn Władysław, który poległ dziesięć lat później w bitwie z Turkami w pobliżu Warny na wybrzeżu Morza Czarnego. Do historii przeszedł jako Władysław III Warneńczyk.

Dalsze wzmocnienie królestwa nastąpiło za panowania Kazimierza Jagiellończyka (1447-1492). Wielkim sukcesem było zwycięstwo nad Zakonem Krzyżackim w wojnie trzynastoletniej. W 1466 r. Polska odzyskała Pomorze (Prusy Królewskie) wraz z Gdańskiem. Kazimierz okazał się też zdolnym władcą w polityce zagranicznej. Jego najstarszy syn Władysław został królem Czech (1471) oraz Węgier (1490). Pozostali synowie: Jan, Aleksander i Zygmunt mieli w przyszłości zostać królami Polski. Ich wychowaniem i wykształceniem zajmował się historyk, kanonik krakowski Jan Długosz, który należał do elity intelektualnej ówczesnej Polski.

Pod koniec XV wieku Jagiellonowie zajmowali niezwykle ważne miejsce w polityce europejskiej. Polska była na drodze do uzyskania pozycji mocarstwa.

Kazimierz Wierzbicki