Biada nam zbiegi, żeśmy w czas morowy
Lękliwe nieśli za granicę głowy!
Bo gdzie stąpili, szła przed nami trwoga,
W każdym sąsiedzie znajdowali wroga…
Adam Mickiewicz
„Pan Tadeusz”, Epilog

Wiek XIX rozpoczął erę emigracji Polaków. Od początku tego stulecia aż do wybuchu I wojny światowej ziemie polskie opuściło setki tysięcy ludzi. Przeważająca część emigrantów wyjeżdżała ze względów ekonomicznych, czyli „za chlebem” – głównie do Ameryki Północnej. Obok emigracji zarobkowej istniała emigracja polityczna, której największa fala przypada na okres po upadku powstania listopadowego. Nic więc dziwnego, że wydarzenie to nosi w historii nazwę Wielkiej Emigracji.

*

Ziemie ojczyste porzuciła prawie cała elita polityczna kraju, a także duża część ludzi kultury i sztuki. Zdecydowana większość wyjechała do Francji. Głównym ośrodkiem Wielkiej Emigracji stał się Paryż.

Polscy przywódcy polityczni na emigracji dzielili się ogólnie na skrzydło konserwatywne oraz ugrupowania demokratyczno-rewolucyjne. Przywódcą konserwatystów był książę Adam Czartoryski, którego siedzibą był Hotel Lambert w Paryżu. Czartoryski nie wykluczał walki zbrojnej o niepodległość, ale największy wysiłek skupił na działalności dyplomatycznej. Chodziło przede wszystkim o pozyskanie poparcia mocarstw zachodnich dla sprawy polskiej. Książę, zwany również „niekoronowanym królem Polski”, ujął to w słowach: „Chcę, aby prawa Polski były wypisane na murach wszystkich parlamentów Europy”. Do połowy XIX w. Czartoryski, poprzez swoich wysłanników, wykazywał niezwykle aktywną działalność w Europie południowo-wschodniej. Jego celem było pozbawienie Rosji jej wpływów na narody bałkańskie, a tym samym osłabienie Petersburga na arenie międzynarodowej. W czasie wojny krymskiej (1853-1856) patronował polskim formacjom wojskowym w Turcji.

Odmienne poglądy reprezentowało powstałe w r. 1832 we Francji Towarzystwo Demokratyczne, którego głównym założycielem był wybitny historyk, Joachim Lelewel. Demokraci łączyli walkę o niepodległość z rewolucją społeczną. W wydanym w 1836 r. Manifeście z Poitiers, Towarzystwo zapowiadało zniesienie wszystkich przywilejów stanowych zgodnie z hasłem „wszystko dla ludu i przez lud”.

*

Przez kilkadziesiąt lat Paryż był również stolicą polskiej kultury, która nie była w stanie rozwijać się swobodnie w kraju. Taka sytuacja trwała co najmniej do końca lat 60. XIX w., kiedy to Polacy w zaborze austriackim uzyskali autonomię językowo-kulturalną. Znany historyk, prof. Piotr Wandycz pisał w swej pracy „Pod zaborami”: „Emigracyjni intelektualiści uważali się za przywodców narodu, który był pozbawiony swobody wypowiedzi i skrępowany w swym rozwoju kulturalnym. Do nich należała misja kontynuowania walki rozpoczętej w Warszawie w noc listopadową, choć innymi środkami: pióro zastąpiło złamaną szablę. Artyści zajęli miejsce generałów i polityków”.

Najważniejszą pozycję w kulturze emigracyjnej zdobyła literatura romantyczna, w której porównywano Polskę do Chrystusa narodów. Poprzez swe cierpienia Polacy mieli odkupić nie tylko swój naród, lecz również całą ludzkość. Miano wieszcza narodowego zdobył Adam Mickiewicz (1798-1855). Jego „Księgi narodu i pielgrzymstwa polskiego” przedstawiały wspomnianą wyżej mistyczną filozofię narodu. Dwa najznakomitsze dzieła poety to trzecia część „Dziadów” oraz „Pan Tadeusz”. Pierwsze opisuje prześladowanie studentów Uniwersytetu Wileńskiego w latach 1823-1824 oraz ukazuje życie w Warszawie przed powstaniem listopadowym. „Pan Tadeusz” jest chyba najbardziej znanym dziełem Mickiewicza, określanym zwykle jako epopeja narodowa. Autor wyrażał w nim nostalgię za ojczyzną oraz przedstawił obraz wsi litewskiej z pamiętnego 1812 roku.

Wielkim rywalem Mickiewicza był Juliusz Słowacki (1809-1849) reprezentujący odmienny rodzaj twórczości. Słowacki uważał, że odrodzenie Polski nadejdzie ze strony ludu. Krytyczny wobec przeszłości swego narodu nazywał własną ojczyznę „pawiem” i „papugą narodów”. Za największe dzieło Słowackiego uważa się dramat narodowy „Kordian”, którego akcja rozgrywa się w czasie rzekomego spisku koronacyjnego przeciw carowi Mikołajowi.

Miano trzeciego wieszcza zyskał Zygmunt Krasiński (1812-1859), który jednak talentem nie dorównywał ani Mickiewiczowi, ani Słowackiemu. Krasiński znany jest przede wszystkim jako autor „Nie-Boskiej Komedii”. Dzieło to opisuje nadchodzącą rewolucję, która ma zniszczyć stary porządek.

Wypada również wspomnieć twórczość Cypriana Kamila Norwida (1821-1883), który przybył na emigrację nieco później.

Norwid posiadał niezwykle oryginalny talent. Jego idea głosiła, że źródłem sztuki jest nie natchnienie, lecz praca „podbita przez miłość”.

W muzyce polskiej, niekwestionowaną palmę pierwszeństwa zdobył Fryderyk Chopin (1810-1849). Wybitny kompozytor, tak samo jak wielcy poeci, spędził dużą część swego życia na emigracji.

*

Wielka Emigracja przewodziła narodowi polskiemu w jego najtrudniejszym okresie dziewiętnastego stulecia (od powstania listopadowego do styczniowego). W sytuacji całkowitego zniewolenia Polski, jej przywódcy polityczni, pisarze, artyści, ludzie sztuki, podtrzymywali płomień ducha narodu na wygnaniu.

Kazimierz Wierzbicki