…gdyby zgromadzić kości tych,co polegli w bojach, na szubienicach,w katorgach, … może usypałoby się drugi Wawel. Lecz jakiż z tego pożytek?Nie ma! … i nawet nie może być, gdyżpolski patriotyzm składa się z wybuchów uczucia, którego niestety nie oświetlał rozum i nie przerodził go w akty twórczej woli.               Bolesław Prus, „Dzieci”

Klęska powstania styczniowego spowodowała, że romantyczne ideały walki o niepodległość zaczęły tracić popularność. W zamian kształtował się nowy program znany pod nazwą pozytywizmu. Główna myśl pozytywizmu została przedstawiona przez jedno z warszawskich czasopism: „Nauczyliśmy się wspaniale ginąć, ale nie umieliśmy nigdy rozumnie żyć”. Czołowym ideologiem pozytywizmu warszawskiego był Aleksander Świętochowski (1849-1938). Świętochowski i jego zwolennicy pokładali nadzieję w powszechnym wykształceniu, postępie technicznym, przede wszystkim zaś w intensywnej pracy. Program ten podsumował Świętochowski, pisząc w r. 1882: „Pragniemy życia i szczęścia. Otóż przekonaliśmy się w licznych doświadczeniach, że ani jednego, ani drugiego dać nam nie może gra w loterię wojenną i zagraniczne łaski, lecz ciężka, spokojna i wytrwała praca”.Program pozytywistyczny był popularyzowany za pośrednictwem prasy i literatury. W latach 1864-1894 liczba gazet i czasopism w zaborze rosyjskim wzrosła z 22 do 92. „Kurier Warszawski”, najbardziej popularny dziennik w kongresówce, rozchodził się w liczbie kilkudziesięciu tysięcy egzemplarzy.Literatura polska pod koniec XIX wieku stała na pozycji realizmu – zajmowała się opisem rzeczywistego życia. Do najbardziej znanych pisarzy należał Aleksander Głowacki (1847-1912), który publikował swoje nowele i powieści pod pseudonimem Bolesław Prus. W opowiadaniu „Placówka” ukazał realistyczny obraz polskiego chłopa walczącego z niemieckimi kolonistami. Powieść „Emancypantki” poświęcona jest sprawie równouprawnienia kobiet. Akcja „Lalki” toczy się w środowisku mieszczańskim. Jej bohater, człowiek interesu, zmaga się z konfliktem pomiędzy surową rzeczywistością i dziedzictwem romantyzmu.Eliza Orzeszkowa (1841-1910) koncentrowała się w swej twórczości na dramacie ofiar zacofania i nietolerancji. Stawała w obronie Żydów i opowiadała się za ich pełnym równouprawnieniem. Kwestia ta jest ukazana w powieści „Meir Ezofowicz”. Duże uznanie zdobyła epopeja Orzeszkowej „Nad Niemnem” opisująca życie drobnej szlachty na ziemiach litewskich.Problemy niesprawiedliwości społecznej byly główną troską wybitnej poetki Marii Konopnickiej (1842-1910). Autorka uznawana była jako pisarka dla ludu i reprezentowała niekiedy radykalne poglądy w sprawach socjalnych. Jej patriotyczny wiersz „Rota”, do którego później skomponowano muzykę, stał się w XX wieku nieoficjalnym hymnem polskim.Najpopularniejszym pisarzem epoki pozytywizmu był jednak Henryk Sienkiewicz (1846-1816), aczkolwiek realizm społeczny zajmował w jego twórczości drugorzędne miejsce. Autor zwrócił się ku czasom XVII wieku opisując zwycięstwa i klęski Rzeczpospolitej w słynnej trylogii: „Ogniem i mieczem”, „Potopie” oraz „Panu Wołodyjowskim”. Naczelna myśl tego dzieła zawierała się w tym, że na Polskę spadały już wielkie klęski, a mimo to przetrwała. Przesłanie to było kierowane przede wszystkim do młodych pokoleń i miało na celu „pokrzepienie serc”.Filozofia polskiego pozytywizmu kładła duży nacisk na samokształcenie społeczeństwa. W rezultacie nastąpił znaczny rozwój bibliotek. Ze względu na cenzurę i restrykcje stosowane przez zaborców, niektóre księgozbiory były utajnione.Samokształcenie obejmowało również pewne formy tajnego nauczania. Dużą sławę zdobył Latający Uniwersytet założony w Warszawie w latach 1882-1883. Słuchacze uniwersytetu spotykali się co tydzień w innym miejscu aby uniknąć wykrycia ich działalności przez władze. Wykładowcami byli wybitni profesorowie. Z czasem zaczęto wydawać dyplomy świadczące o ukończeniu studiów.Olbrzymią rolę w życiu kulturalnym narodu odgrywał teatr. Teatry warszawskie były jednym z niewielu publicznych miejsc, gdzie można było usłyszeć język polski. Pomimo ścisłej kontroli i cenzury polskie sceny osiągnęły wysoki poziom artystyczny i wydały wielu znakomitych aktorów. Olbrzymią sławę zdobyła niezwykle utalentowana odtwórczyni ról szekspirowskich, Helena Modrzejewska (1840-1909), która kontynuowała później swą karierę w Stanach Zjednoczonych.W drugiej połowie XIX w. nastąpił renesans sztuk pięknych na ziemiach polskich. Miano malarza narodowego zdobył Jan Matejko (1838-1893). Jego olbrzymie obrazy ukazywały przełomowe wydarzenia w dziejach Polski. Z innych artystów tej epoki czołową pozycję uzyskali: Juliusz Kossak, Henryk Rodakowski, bracia Maksymilian i Aleksander Gierymscy oraz Henryk Siemiradzki. Tematyka ich malowideł ukazywała często życie codzienne Warszawy, Krakowa lub Lwowa, jak również Rzymu, Paryża oraz Wiednia.Zasługą pozytywizmu był ciągły rozwój polskiej kultury i nauki we wszystkich trzech zaborach. Kultura i oświata docierały również w coraz większym stopniu do ludności wiejskiej. W ten sposób kształtowało się coraz bardziej zintegrowane, „organiczne” społeczeństwo polskie.

Kazimierz Wierzbicki