Koniec XIX wieku to początek rozwoju masowych partii politycznych na ziemiach polskich. Dwoma najsilniejszymi ugrupowaniami okazali się socjaliści oraz narodowi demokraci. Ruch ludowy miał mniejsze znaczenie.

W roku 1887 powstała Liga Polska, która odrzuciła politykę ugody z zaborcami i wezwała Polaków do mobilizacji wokół idei niepodległości. Kilka lat później na czele ruchu narodowego stanął Roman Dmowski (1864-1939). Nazwa partii została przemianowana na Ligę Narodową. Jej działalność miała początkowo tajny charakter. Dopiero w 1899 r. przywódcy organizacji postanowili rozszerzyć aktywność głównie w formie stowarzyszeń oświatowych. W Kongresówce powstało Towarzystwo Oświaty Narodowej a w Galicji Towarzystwo Szkoły Ludowej. Ruch narodowy rozwijał się również w Wielkopolsce, gdzie działalność podjęli m. in. Marian Seyda (1879-1967) oraz Wojciech Korfanty (1873-1939).

Miano ojca nacjonalizmu polskiego zdobył jednak Roman Dmowski, który przedstawił swoje poglądy w cyklu artykułów „Myśli nowoczesnego Polaka”. Krytykował rodaków za pasywność oraz strach przed walką. Uważał, że walka jest podstawą życia a „narody, które przestają walczyć, wyrodnieją moralnie i rozkładają się”. Odrzucał tradycje Rzeczpospolitej wielu narodów – wspólnego państwa Polaków, Litwinów, Ukrainców, Żydów i innych narodowości. Postulował walkę ekonomiczną z Żydami, nawet przy pomocy antysemityzmu grającego na niższych instynktach mas.

Polski ruch socjalistyczny zaczął rozwijać się na początku lat 80. XIX wieku. Organizacja Lud Polski, której założycielem był Bolesław Limanowski (1835-1935), powstała w 1881 r.. Poza hasłami sprawiedliwości społecznej jej program zawierał również postulat suwerenności narodowej. Rok później powstał w Warszawie Wielki Proletariat Ludwika Waryńskiego (1856-1889).

Waryński, który był świetnym organizatorem, skoncentrował się na marksistowskich ideach rewolucji socjalnej. Sprawa niepodleglości Polski nie miała dla niego znaczenia. Uważał natomiast, że należy ściśle współpracować z rosyjskim ruchem rewolucyjnym. W 1884 r. władze carskie wykryły działalność Proletariatu. W wyniku aresztowania Waryński został skazany na wieloletnie więzienie i nigdy nie ujrzał wolności. Zmarł w twierdzy Schlusselburg pod Petersburgiem. Jego czterej towarzysze z kierownictwa organizacji zostali powieszeni na zboczach Cytadeli.

W 1892 r., Limanowski i jego zwolennicy założyli w Paryżu Polską Partię Socjalistyczną. W swym pierwszym manifeście PPS potwierdziła postulat niepodleglości narodowej. Partia wydawala gazetę „Robotnik”, której redaktorem był początkowo Józef Piłsudski (1869-1935).

Przeciwnicy niepodległości utworzyli w r. 1900 Socjal-Demokrację Królestwa Polskiego i Litwy (SDKPiL). Czołowymi działaczami tej organizacji byli Julian Marchlewski (1866-1925) oraz Róża Luksemburg (1871-1919), która zasługuje na szczególną wzmiankę. Urodziła się w Zamościu, w rodzinie żydowskiej. Z Polską wiązało ją niewiele. Wyznawała typową filozofię kosmopolityzmu. Była jedyną kobietą w ściśle męskim kierownictwie utworzonej w1889 r. II Międzynarodówki. Odznaczała się nieprzeciętną inteligencją. Ostatnie lata życia spędziła w Niemczech działając w tamtejszej Partii Socjalistycznej (SPD). W 1919 r. brała udział w organizowaniu ruchu komunistycznego tworząc Związek Spartakusa. Została brutalnie zamordowana przez żołnierzy niemieckiego Freikorps w styczniu 1919 r.

Socjaliści działali również w zaborze austriackim. Polska Partia Socjal-Demokratyczna (PPSD) uzyskała status legalnej organizacji i od 1897 r. miała swoich przedstawicieli w parlamencie wiedeńskim.

W 1906 r. nastąpił rozłam w Polskiej Partii Socjalistycznej na PPS-Lewicę i PPS-Frakcję Rewolucyjną. Ta pierwsza uznawała tradycyjne formy działalności, koncentrując się na pracy organizacyjnej, propagandzie i akcji strajkowej. Ta druga dopuszczała możliwość walki zbrojnej i kładła większy nacisk na postulat niepodległości. Jednym z głównych przywódców PPS-Frakcji był Józef Piłsudski.

Kolebką ruchu ludowego była Galicja. W 1895 r. powstało tam Stronnictwo Chłopskie, które jednak nie rozwinęło większej działalności. Dużo większą popularność uzyskało utworzone dwa lata później Stronnictwo Ludowe. Na czoło tej organizacji wysuneli się Jakub Bojko (1857-1943) oraz Jan Stapiński (1867-1946). SL działało w trudnach warunkach, głównie ze względu na zacofane, niewykształcone chłopstwo galicyjskie. Na zjeździe w Rzeszowie w 1903 r. przyjęto program narodowego, gospodarczego i kulturalnego rozwoju ludności rolniczej. Wśród wielu postulatów domagano się powszechnych i równych wyborów. Pod koniec XIX w. ludowcy mieli mieli już swoich przedstawicieli we władzach lokalnych jak i w wiedeńskiej Radzie Państwa.

Na początku XX w. ruch ludowy nie zdobył jeszcze pozycji ogólnopolskiej. Zdecydowanie większy zasięg działalności mieli narodowi demokraci i socjaliści. Obie partie podniosły sztandar niepodległości narodowej, chociaż PPS podkreślała również konieczność zmiany stosunków społecznych.

Kazimierz Wierzbicki