Państwo Polskie powstaje z woli całego
narodu i opiera się na podstawach
demokratycznych… mam nadzieję, że
odtąd żadna armia obca nie wkroczy do
Polski, nim nie wyrazimy w tej sprawie
formalnej woli naszej.
Depesza Józefa Piłsudskiego
notyfikująca powstanie Państwa Polskiego, 16. XI. 1918

 

Ofensywa wojsk niemieckich w sierpniu 1915 r. spowodowała, że tereny Królestwa Kongresowego znalazły się pod kontrolą Berlina. Do końca roku Niemcy opanowali większość Litwy z Wilnem oraz zachodnią Białoruś. Wyglądało na to, że Rosja przegrywa wojnę. W Warszawie utworzono władze okupacyjne na czele z gubernatorem Hansem von Beselerem. Nowy rząd dążył do porozumienia z Polakami i składał różne obietnice. 3 maja 1916 r. ludność stolicy mogła swobodnie obchodzić rocznicę ogłoszenia pierwszej konstytucji. Uniwersytet Warszawski uzyskał możliwość prowadzenia wykładów w języku polskim. W sierpniu Niemcy zapowiedziały zorganizowanie nowej wersji Królestwa Kongresowego z autonomicznym rządem polskim.

5 listopada 1916 r. Berlin i Wiedeń proklamowały deklarację „dwóch cesarzy” zapowiadającą powstanie „niepodległej” Polski w obrębie bliżej nieokreślonych granic terrytorialnych. Władzę, w sojuszu z Niemcami, miała sprawować Tymczasowa Rada Stanu, która po kilku miesiącach została zastąpiona przez Radę Regencyjną.

Berlin liczył na utworzenie polskiej armii (Polnische Wehrmacht), która walczyłaby po stronie Państw Centralnych. Beseler nawiązał kontakt z Piłsudskim, który jako dowódca Pierwszej Brygady cieszył się dużym uznaniem po walkach z Rosjanami w Galicji. Komendant Legionów odrzucił jednak propozycję współpracy. W rozmowie z Gubernatorem miał powiedzieć: „Gdybym przyjął Pańską propozycję, wy, Niemcy, zyskalibyście jednego człowieka, ja zaś straciłbym cały Naród”. Większość legionistów odmówiła złożenia przysięgi na wierność cesarza Rzeszy. Piłsudski został aresztowany i umieszczony w twierdzy magdeburskiej. Jego żołnierze trafili do obozów jenieckich.

Tymczasem klęska wojsk rosyjskich i pogarszająca się sytuacja gospodarcza w kraju doprowadziły do rewolucji w Petersburgu i obalenia caratu w lutym 1917 r. Nowy, konstytucyjny rząd mówił w swych oświadczeniach o niepodległej Polsce ale nie wymieniał żadnych szczegółów. To samo powtarzał rząd bolszewicki, który objął władzę kilka miesięcy później w wyniku zamachu stanu (tzw. rewolucja październikowa). Deklaracje te nie miały większego znaczenia gdyż ziemie polskie znajdowały się w tym czasie pod kontrolą wojsk niemieckich i austriackich.

Również mocarstwa zachodnie angażowały się powoli w sprawę polską. Anglia i Francja nie składały przez dłuższy czas żadnych konkretnych propozycji nie chcąc urazić swego rosyjskiego sojusznika. Stany Zjednoczone ustami prezydenta Wilsona mówiły o „zjednoczonej Polsce”. W styczniu 1918 r. amerykański prezydent ogłosił swoje słynne „czternaście punktów”. Jeden z nich wspominał o „zjednoczonej, niepodległej i autonomicznej Polsce z wolnym, nieograniczonym dostępem do morza”.

We wrześniu 1917 r. działający w Paryżu Polski Komitet Narodowy Romana Dmowskiego został uznany przez rząd francuski za oficjalną instytucję do spraw kontaktów z tworzącym się we Francji wojskiem polskim. W czerwcu 1918 r. mocarstwa zachodnie ogłosiły deklarację dotyczącą „odrodzenia Polski w jej historycznych i geograficznych granicach”. Kilka tygodni później wojska alianckie rozpoczęły wielką ofensywę na froncie zachodnim. Klęska Niemiec zbliżała się nieuchronnie.

W październiku 1918 r. rozpoczął się rozpad Austro-Węgier. Wojsko składające się w większości z Czechów, Węgrów, Polaków i innych narodowości opuszczało front i powracało do domu. W Wiedniu obalono monarchię Habsburgów i ogłoszono republikę.

28 października wywieszono w Krakowie biało-czerwone sztandary. Władze polskie ukonstytuowały się pod nazwą Polskiej Komisji Likwidacyjnej. Rozwój wydarzeń nabierał tempa. 7 listopada przywódcy socjalistów utworzyli w Lublinie Tymczasowy Rząd Ludowy z Ignacym Daszyńskim jako premierem.

Rewolucja w Niemczech doprowadziła do uwolnienia Józefa Piłsudskiego, który 10 listopada wrócił do Warszawy. Komendant nie wiedział jaka jest sytuacja w stolicy ani jaka będzie jego rola w najbliższym czasie. Jako dowódca Legionów był osobą znaną i sławną. Wielu uważało go za „męża opatrznościowego”. 11 listopada Rada Regencyjna przekazała Piłsudskiemu komendę nad nowym wojskiem polskim. Dzień ten został uznany później jako data odzyskania niepodległości przez Polskę. Kilka dni później Piłsudski otrzymał pełnię władzy jako Naczelnik Państwa. Wojska niemieckie rozpoczęły ewakuację Warszawy pozostawiając uzbrojenie polskim żołnierzom.

Co złożyło się na przyczyny odzyskania niepodległości przez Polskę jesienią 1918 r.? Na pewno klęska państw zaborczych w wojnie europejskiej miała duże znaczenie. Olbrzymią rolę spełnili przywódcy polskich partii politycznych – ludowcy, narodowcy, socjaliści. Osoba Józefa Piłsudskiego zajmuje tu szczególne miejsce. Nawet bez Piłsudskiego Polska odzyskałaby niepodległość. Byłaby to jednak Polska mniejsza i słabsza.

Na koniec należy podkreślić wolę samego narodu. Pragnienie odzyskania wolności było u Polaków ogromne.

Bez tego i bez pełnej świadomości narodowej nie byłoby możliwości odbudowania państwa polskiego w 1918 r.

Kazimierz Wierzbicki